Granica

BOŚNIA I HERCEGOWINA
Obywatele RP zwolnieni są z obowiązku wizowego. Obywatele UE mogą przekraczać granicę także na podstawie dowodu osobistego. Przy zamiarze korzystania z usług bankowych czy pocztowych należy mieć paszport. Można wwieźć każdą kwotę pod warunkiem zadeklarowania jej służbom celnym. Bez deklaracji dopuszczalny jest wywóz maksymalnie 2500 EUR.

CHORWACJA
Polscy obywatele nie muszą mieć wiz na wjazd do Chorwacji, odbywa się on na podstawie ważnego nowego dowodu osobistego (w dobrym stanie) lub paszportu. W przypadku przylotu samolotem wymagany jest paszport. Niektóre instytucje chorwackie (banki, urzędy, placówki zdrowia) mogą nie uznawać dowodów tożsamości innych niż paszport. Okres ważności paszportu nie może być krótszy niż dozwolony czas pobytu. Uwaga: Zaleca się, aby osoby małoletnie podróżujące bez opieki rodziców (opiekuna prawnego) posiadały przy sobie zgodę, sformułowaną w języku angielskim i podpisaną przez opiekuna prawnego, z podanym jego adresem i numerem telefonu (nie dotyczy wpisanych na listę uczestników wycieczek).
Cudzoziemcy mogą wwozić do Chorwacji bez opłat celnych przedmioty niezbędne na czas podróży bądź wypoczynku turystycznego, a także inne rzeczy niemające przeznaczenia handlowego. Zwolniony z cła jest wwóz do 200 szt. papierosów, do 1 l napojów wysokoprocentowych lub 2 l napojów o zawartości alkoholu do 22%, 1 kg kawy lub herbaty na osobę. Obecnie obowiązujące przepisy dotyczące wwozu żywności w bagażu turystycznym na własne potrzeby w podróży nie są rygorystyczne. Sprzęt techniczny przeznaczony do użytku zawodowego (kamera) powinien być zgłoszony przy wjeździe. Jedna osoba może wwieźć i wywieźć walutę chorwacką do wysokości 15 000 HRK, wwóz walut obcych bez zgłoszenia – do 40.000 HRK. Podatek VAT (PDV) za zakupione towary o wartości na jednym rachunku powyżej 500 HRK zwracany jest na podstawie formularza PDV-P (Poreski ček) przy wyjeździe z kraju.

CZARNOGÓRA
Obywatele RP nie potrzebują wizy. Do przekroczenia granicy wystarczy dowód osobisty. Wwóz kwoty do 2000 EUR na osobę nie wymaga deklaracji. Kwota między 2000 EUR a 15 000 EUR powinna być zgłoszona podczas odprawy celnej. Dozwolony jest wwóz do 200 szt. papierosów. Obowiązuje całkowity zakaz wwozu produktów mięsnych, tj. konserw, wyrobów wędliniarskich, w tym i próżniowo opakowanych, peklowanych półproduktów mięsnych. Zakaz dotyczy również ryb i owoców morza oraz produktów mlecznych, takich jak: jogurty, kefiry i sery. Na potrzeby własne można wwieźć na terytorium Czarnogóry: świeże owoce i warzywa, w ilości do 5 kg, suszone owoce i warzywa, suszone grzyby, kawę, kakao, przyprawy, herbatę do 1 kg, alkohol w oryginalnym opakowaniu do 1 l, wodę pitną w oryginalnym opakowaniu do 5 l, napoje chłodzące w oryginalnych opakowaniach do 2 l.

ALBANIA
Obywatele RP mogą wjeżdżać bez wizy. Od maja 2009 r. obywatele UE mogą wjeżdżać do Albanii na podstawie dowodów osobistych. Od Polaków nie pobiera się granicznych opłat wjazdowych. Nie wymaga się od turystów posiadania powrotnego biletu ani określonej kwoty pieniędzy. Nie ma specjalnych uregulowań dotyczących wwozu pieniędzy; wywóz pieniędzy ograniczony jest do kwoty 10 tys. EUR na osobę. Brak restrykcji celnych odbiegających od powszechnie przyjętych standardów.

MACEDONIA
Obywatele RP nie potrzebują wiz. Granicę można przekraczać na podstawie ważnego paszportu lub dowodu osobistego (nieposiadanie paszportu może jednak spowodować utrudnienia przy korzystaniu z hoteli i innych usług, w tym bankowych). Przy wjeździe na podstawie dowodu osobistego należy żądać od macedońskiej policji granicznej stosownego blankietu, gdzie powinna być wbita pieczątka graniczna. Służby graniczne mogą zażądać okazania tego blankietu przy opuszczaniu terytorium kraju. Przepisy celne nie odbiegają od norm między-narodowych. Celnicy drobiazgowo przestrzegają regu¬lacji dotyczących wwozu lub wywozu niektórych dóbr, w tym przedmiotów uznanych za wartościowe lub o znaczeniu historycznym. Gdy celem przyjazdu jest pobyt lub przejazd tranzytem, można wwozić jedynie towary na potrzeby osobiste. Należy zadeklarować wwóz bądź wywóz kwot wyższych niż 2000 EUR. Służby celne mogą zażądać udokumentowania pochodzenia pieniędzy. Praktycznie nie ma możliwości uzyskania zwrotu podatku VAT za zakupione towary.

Kuchnia

BOŚNIA I HERCEGOWINA
Popularną potrawą jest grillowane mięso z dodatkiem kapusty. Są to dania: bosanski Ionac – jednogarnkowa, gotowana na otwartym ogniu; jagnietina – małe parówki z mięsa baraniego i wołowego, Cevapcici – kiełbaski baranie podawane z plackami chlebowymi, zwanymi - somun. Zapiekanki bywają słodkie i słone, które są też dodawane do dań głównych: burek i pida – nadziewane z serem i mięsem, zeljanica – zapiekanka ze szpinakiem, sirnica – zapiekanka z białym serem. Na słodko je się: baklava – ciastko z miodem i orzechami. Najpopularniejsze napojeto: kefir, kawa po turecku, herbata (salep). Rakija to napój alkoholowy, którego nie piją muzułmanie.

CHORWACJA
Kuchnia chorwacka jest bardzo różnorodna. W części północnej jest zbliżona do polskiej, ale już na wybrzeżu dominują potrawy raczej lekkie. Sporo je się baraniny i ryb. Charakterystyczną cechą jest duża ilość przypraw dodawanych do potraw. Osobom lubiącym pikantne jedzenie na pewno zasmakuje „muskalica”, mięso z cebulą, smażone na patelni z pieprzem i pepperoni. Specjalnością jest „prut”, czyli wędzone, suche mięso. Turystom smakują też potrawy z jagnięcia, prosiak z rożna, ryby z rusztu, kalmary, mięso z grilla, szynka „pršut”, owczy ser, wędzona szynka, twaróg z kwaśną śmietaną, paprykarz rybny czy też cielęcina. Na wybrzeżu w ogóle nie pije się herbaty, bardzo popularnym napojem jest wino, które spożywa się głownie do posiłków. Z mocniejszych trunków najbardziej znana jest rakija, czyli wódka domowej roboty. Na południu kraju ludzie najczęściej do posiłku piją tzw. „bevandę” (ciężkie czerwone wino o bogatym aromacie z wodą niegazowaną), zaś w regionach północo-zachodnich tzw. „gemišt” (wytrawne aromatyczne wino połączone z wodą gazowaną). Zróżnicowane są potrawy typowe dla dni świątecznych. Gulasz z wieprzowiny z ziemniakami jada się głównie podczas pielgrzymek i targów, dorsza, indyka i inne potrawy z drobiu oraz gołąbki przygotowuje się na Wigilię i Wielki Piątek, wieprzowinę je się na Nowy Rok. Pączki są związane z okresem karnawału. Szynka i jajka gotowane z zielonymi warzywami serwowane są na Wielkanoc, zaś na deser podaje się tradycyjne ciasta (np. „pinca”). Kiełbasa „kulen” jest spożywana w czasie żniw. Na weselach serwowane są natomiast liczne dania oraz ciasta i ciastka jak np. „breskvice”, „medvjeđe šape”, „paprenjaci”, „fritule”.

CZARNOGÓRA
Poza restauracjami oferującymi tradycyjne jedzenie oraz potrawy śródziemnomorskie, w miejscowościach odwiedzanych przez turystów jest wiele pizzerii, barów fast food, kawiarni. Popularne są zimne zakąski, w których skład wchodzą: wędzona szynka, czyli njeguški pršut, sery- njeguški, pljevaljski, grzyby. Główne dania to: gotowane w mleku mięso baranie, cicvara – porridge podawany ze śmietaną i masłem, gotowane ziemniaki z serem i śmietaną, kastradina – suszone mięso z kozy, wędzony karp (z jeziora Skoder) oraz potrawy z owoców morza i wielu gatunków ryb morskich oraz słodkowodnych. Na deser podaje się pączki z nadzieniem (miód i suszone figi).

ALBANIA
Większość potraw ma silne wpływy tureckie. W ostatnim czasie coraz bardziej popularna staje się kuchnia włoska oraz europejska. Narodowymi potrawami są ryby z Morza Śródziemnego (leszcz morski, węgorz)przyrządzane na różne sposoby, a także koran (gatunek pstrąga występującego tylko w miejscowych jeziorach). Tradycyjne dania składają się najczęściej z warzyw (pomidory, ogórki) i jogurtu lub twarogu. Zupa z gotowanego baraniego łba „paçë koke” jest popularna na prowincji, jak również podroby z owcy (kukurec). W kraju produkuje się wino. Winogrona są również składnikiem wysokoprocentowego czystego alkoholu – raki, który jest napojem narodowym. Unikalnym trunkiem jest raki z owoców morwy i śliwek Mieszkańcy piją dużo kawy (espresso lub cappuccino). W domu pije się kawę po turecku - kafe turke (kawa zalewana gorącą wodą z dodatkiem cukru). Spożywa się lokalnie uprawiane owoce, głównie winogrona. Dostępne w całym kraju są wody mineralne Qafshtama i Tepelena. Boza to słodki bezalkoholowy napój z kukurydzy i pszenicy, który pije się jedynie w Albanii.

MACEDONIA
Potrawy są podobne do tureckich oraz greckich i tworzą kombinację tradycji i przypraw występujących w kuchni śródziemnomorskiej. Najczęściej je się różne odmiany kebabu, który jest dostępny na każdym kroku. Główne dania przygotowuje się na bazie następujących składników: Ajvar - sos ze słodkiego czerwonego pieprzu, Gravce tavce – fasola smażona na patelni, Burek - placek nadziewany szynką, serem, szpinakiem i wołowiną, pstrąg z jeziora Ohrid. Na śniadanie je się chleb z serem, jajka. Inne posiłki zaczynają się od przekąsek (meze) podawanych zrakia – owocową brandy. Krokiety z fasolą- tavche-gravche, topotrawa narodowa. Turyści mogą korzystać z wielu prywatnych restauracji oferujących zarówno kuchnię tradycyjną, jak o międzynarodową (często pizzę).

Zakupy

BOŚNIA I HERCEGOWINA
W wielu miejscowościach można kupić bardzo ciekawe produkty. Należą do nich: przedmioty wykonane ze skóry, z miedzi, dywany bośniackie, srebrne i złote ozdoby, stroje ludowe, koszulki Vucko dla dzieci, ciepłe wełniane skarpety, malowane kubki, torby, skóry baranie, buty, paski, zabawki, chustki na głowę, miedziane popielniczki. Dla miłośników kawy dobrym prezentem będzie miedziany czerpak i filiżanki.

CHORWACJA
Planując w Chorwacji zakupy, warto pamiętać, że tutejsze sklepy czynne są z reguły w godz. 9-13 i 17-20; latem część sklepów jest otwarta dłużej. Sklepy spożywcze otwarte są na ogół bez przerwy w godz. 8-20. Ceny artykułów spożywczych są wyższe niż w Polsce. W małych uliczkach wokół portów lub na rynku w każdej miejscowości wypoczynkowej można znaleźć sklepiki lub stoiska sprzedających pamiątki. Szeroko rozpowszechniony jest wyrób filigranowych ozdób. W każdej większej miejscowości wypoczynkowej są specjalne sklepy z pamiątkami regionalnymi oraz sporo sklepów jubilerskich. Należy potargować się o cenę.

CZARNOGÓRA
W miejscowościach, które odwiedzają turyści jest wiele okazji do atrakcyjnych zakupów. Szczególnie w zabytkowych dzielnicach miast, sklepy oferują setki oryginalnych pamiątek. Galerie sztuki (Herceg Novi), salony z biżuterią, galerie handlowe i butiki z modnymi strojami (Podgorica). Najbardziej oblegane w lecie jest stare miasto w Budvie oraz promenada nadmorska ze straganami i sklepikami. W okresie letnim widać tam także ulicznych malarzy oferujących oryginalne obrazy.

ALBANIA
W różnych częściach kraju są liczne sklepy, w których turyści mogą kupić: przedmioty z rzeźbionego drewna, ceramikę, ozdoby, antyki, szkło. Wielką popularnością cieszą się bazary, na których jest ogromny wybór wyrobów rękodzieła artystycznego, przedmiotów z miedzi, z alabastru, kolorowych tkanin i strojów ludowych. Większość sklepów jest otwarta w niedziele.

MACEDONIA
Oryginalnym prezentem mogą być buty: „macedonki” albo barwny strój ludowy z wieloma haftami, ozdobiony biżuterią. W wielu sklepach można dostać miedziane naczynia, barwne wyroby ceramiczne, interesujące ikony ręcznie malowane na drewnie, drewniane, ręcznie rzeźbione przedmioty, wysokiej jakości artystyczne zdjęcia zrobione na wsi macedońskiej. Salony z biżuterią oferują perły. Wyróżniające się barwnymi wzorami “dywany Matki Teresy” sprzedają kupcy w Skopje (miejscu urodzenia świętej). Macedońskie wino należy do bardzo cenionych. Na bazarach można dostać egzotyczne przyprawy i zioła oraz herbatę pochodzącą z regionów górskich.

Zdrowie

BOŚNIA I HERCEGOWINA
Nie są wymagane szczepienia. Nie ma zagrożenia epidemiologicznego. Wizyta u lekarza kosztuje ok. 15–25 EUR. Temperatura może w lecie sięgać 40ºC. Należy zachować ostrożność podczas kąpieli w rzekach i jeziorach, w których temperatura wody nawet latem pozostaje niska. Istnieje możliwość wystąpienia szoku termicznego na skutek wychłodzenia lub przegrzania organizmu. Personel przychodni i szpitali jest fachowy, choć po wieloletniej wojnie nie wszystkie obiekty zostały odbudowane, brakuje także sporo leków i wyposażenia.

CHORWACJA
Nie ma wymogu dokonywania szczepień. Brak zagrożeń epidemiologicznych. Szpitale i kliniki znajdują się we wszystkich większych miastach, a w mniejszych przychodnie i apteki. Opieka medyczna udzielana jest w nagłych przypadkach według zasad i przepisów, które obowiązują obywateli Republiki Chorwacji. Przy czym w taki sam sposób jak obywatele chorwaccy, turyści uczestniczą w kosztach opieki medycznej. Należy wówczas wziąć fakturę za usługę i wystąpić o zwrot kosztów do ubezpieczyciela.

CZARNOGÓRA
Nie wymaga się świadectw szczepień ochronnych. Nie występują szczególne zagrożenia sanitarno-epidemiologiczne. Państwowa opieka medyczna jest bezpłatna, ale na stosunkowo niskim poziomie. Opłata za prywatną wizytę u lekarza wynosi od 20 do 25 EUR (bez opłat za dodatkowe badania diagnostyczne i zabiegi). Bezpłatna opieka medyczna przysługuje polskim turystom w ograniczonym zakresie - tylko w nagłej sytuacji, jako pierwsza niezbędna pomoc (np. zasłabnięcie). Chcąc skorzystać z bezpłatnej pomocy, należy okazać polski paszport oraz udowodnić fakt posiadania ubezpieczenia na terytorium RP. Apteki mają ograniczony asortyment; nie wymaga się w nich recept.

ALBANIA
Nie są wymagane szczepienia. Zaleca się picie tylko wody butelkowanej, choć ta z kranu nie jest niebezpieczna. Żywność z reguły odpowiada wymaganiom związanym z higieną. Należy uważać podczas spacerów po piasku (odłamki szkła); w wodzie morskiej występują jeżowce. W Tiranie i większych miastach działają prywatne przychodnie lekarskie o dobrym poziomie (bez możliwości hospitalizacji). Koszt wizyty wynosi ok. 20-30 EUR. Apteki są zazwyczaj zamykanie w czasie 12-16. Wielu mieszkańców pali papierosy.

MACEDONIA
Od turystów z krajów europejskich nie wymaga się obowiązkowych szczepień. Nie występują też zagrożenia sanitarno-epidemiologiczne. Zaleca się picie wyłącznie wody butelkowanej. Poza nieszczęśliwymi wypadkami, z opieki medycznej można korzystać za opłatą. Koszt wizyty lekarskiej to minimum 10 EUR. Wyposażenie szpitali i klinik państwowych odbiega od standardów europejskich. Dostępne są podstawowe usługi medyczne. Dostęp do leczenia specjalistycznego może być utrudniony poza stolicą kraju.

Zwyczaje

BOŚNIA I HERCEGOWINA
Mieszkańcy są gościnni i na ogół przyjaźnie nastawieni do turystów. Na powitanie w gronie rodziny i przyjaciół całują się trzy razy w policzki. Ponad 40 procent to muzułmanie (Bośniacy), 30 procent – prawosławni (Serbowie), 15 procent – katolicy (Chorwaci). Religia jest decydującym elementem ich tożsamości i kultury. Przed wojną bałkańską często zdarzały się małżeństwa między przedstawicielami różnych wyznań, obecnie jest to zjawisko bardzo rzadkie. Przed wejściem do meczetów należy zdjąć buty.

CHORWACJA
Niewątpliwie piętno na zwyczajach panujących w tym kraju odcisnęły lata podporządkowania europejskim mocarstwom. Północna część Chorwacji jest bardzo zbliżona pod względem kulturowym do Polski. W części nadmorskiej swe wyraźne wpływy wywiera kultura śródziemnomorska. Tradycyjnie więc po południu przychodzi czas na sjestę, a życie zaczyna się wieczorem.

CZARNOGÓRA
Większość mieszkańców to członkowie kościoła prawosławnego, ok. kilkunastu procent – to muzułmanie. Należy szanować styl życia i kulturę obu grup. Komunikacja werbalna jest bardzo bezpośrednia. Ludzie odnoszą się do siebie z sympatią, są towarzyscy, obejmują się, na powitanie całują w oba policzki, poklepują po ramieniu. Robienie zdjęć niektórych obiektów (publicznych czy zabytków) jest ograniczone. Od turystek podróżujących poza miastem oczekuje się stroju okrywającego ciało; tym bardziej, że w wielu wsiach miejscowe kobiety ubierają się bardzo konserwatywnie: tradycyjna bluzka z długimi rękawami, czarna spódnica, chustka na głowie. Nikt nie zwraca uwagi palącej i pijącej na ulicy młodzieży (nie jest to sprzeczne z prawem).

ALBANIA
Ludzie są przyjaźnie nastawieni do turystów. Podczas rozmowy stoją blisko siebie i dotykają rozmówcy. Znajomi, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, na powitanie całują się w oba policzki. Gest oznaczający odpowiedź pozytywną, czyli „tak” - kręcenie poziome głową; „nie” – podniesienie brwi, czasem wspólnie z jednorazowym kląsknięciem językiem. Kobiety, zagraniczne turystki, spotykają się z okazywaniem szacunku, zwłaszcza w sferze werbalnej. Palenie zostało w ostatnim czasie zakazane w restauracjach i miejscach publicznych, jednak tego prawa się nie respektuje.

MACEDONIA
Mieszkańcy są życzliwi i gościnni, wykazują tolerancję w stosunku do turystów. Religiami dominującymi są w równej mierze islam, jak i prawosławie. Zarówno tradycje, jak i normy obyczajowe są od tego zależne. Obserwuje się to zwłaszcza na prowincji. Młodzi wyraźnie okazują szacunek osobom w starszym wieku. Do meczetu wchodzi się bez obuwia. Obowiązują rygorystyczne przepisy dotyczące porządku publicznego. Mandat karny za nieposiadanie przy sobie dowodu osobistego wynosi 30 EUR. Spożywanie alkoholu w miejscu publicznym lub naruszanie porządku publicznego są karane. Obowiązuje całkowity zakaz sprzedaży alkoholu (w tym piwa) w sklepach w godz. 19-6 (w okresie letnim w godzinach 21-6), zakaz nie dotyczy sprzedaży alkoholu w lokalach gastronomicznych. W rozmowie z tubylcami należy unikać poruszania tematyki kontaktów z sąsiadami oraz wojny na Bałkanach.